خلاقیت امروز                 معماری فردا

ملات آبی مواد و مصالح مقاوم در برابر آب ،کاربرد مواد و مصالح ساختمانی سنتی درقنوات ایران بر اساس تعریف فرهنگ معین : قنات راهی است که در زیر زمین می کنند تا آب از آن جریان یابد (کاریز) جمع آن قنوات است و به دیگر زبان : قنات تأسیسات آبی است که آب ساکن و پنهان موجود در زیرزمین را با حفر کانالی (کوره، رایین) در درون خاک، بر روی سطح زمین جاری می سازد. اجرای قنات با جایجایی خاک در درون زمین (برای یک بار) آب مستمر را جریان می دهد که در صورت ریزش (جا به جایی خاک در قنات خارج از طرح مقنی) انسداد مسیر آب جاری حتمی است. مقنی با استمداد از مواد و مصالح ساختمانی و با اعمال ترفندهایی ویژه، عمل حفر را انجام داده و از جابجایی بعدی خاک نیز جلوگیری می نماید تا این شریان حیات بخش مستمراً تداوم یابد. بخشی از عملیات فنی در قنات، آبی خاکی است. عوامل بسیاری بر روی ساختار فیزیکی و شیمیایی خاک اثر می گذارد. این عوامل عبارتند از: دانه بندی، مواد و مصالح تشکیل دهنده خاک، دانه بندی خود خاک، درصد تراکم، لایه بندی، ارتفاع لایه، نحوه استقرار لایه ها و هم جواری شان با هم، چسبندگی، رطوبت، آب و ... اساساً جابجایی در درون یا روی پوسته ی خاک و یا کم و زیاد شدن آب و رطوبت اثرات مثبت یا منفی بر ساختار فیزیکی شیمیاییِ حوزه عملیات خاکی بر جا می گذارد . آب به سه صورت غرقابی (نیروی جاذبه  موئینگی همسو)، تماسی (نیروی جاذبه و موئینگی متقابل)، و غشایی (رطوبت اشباع در هوا) بر روی اجسام اثر دارد و همه مواد (به استثنای آذرین ها) مقدار متناهی آب و رطوبت بخود جذب می کنند . مواد و مصالح ساختمانی و هر نوع خاک توان تحمل فشار، کشش، برش و فرسایش... ویژه خود را داراست و در برابر نیروهای وارده عکس العمل خاصی نشان می دهد. قنوات تأسیساتی پیچیده هستند که عمده عناصر آنها عبارتند از: تأسیسات بیرون خاک: هرنج (مظهر) استخر، نهرها و مقسم ها و تأسیسات درون خاک آن مادر چاه، تران (با آبدهی زیاد)، تره کار (با آبدهی کم)، خشکه کار (انتقال دهنده آب)، میله (ارتباط دهنده کوره به سطح زمین) شامل می شود. به علت جابجایی خاک در میله، کوره و پشته، فرم تثبیت شده خاک پس از میلیون ها  سال تغییر می یابد و فرم ایستایی جدیدی بوجود می آید . جریان آب پس از ورود به مادر چاه با سرعتی متفاوت به طرف دشت در درون زمین (کوره) جاری می شود و جریان طبیعی قبل به حرکتی جدید تبدیل می شود. مقنی با بکارگیری و مدد از مواد و مصالح ساختمانی جهت تثبیت جدید مسیر آب زیر زمینی و با اتکا به دانش زمین شناسی , خاک شناسی, گیاه شناسی, اقلیم , سنگ شناسی و حتی آگاهی های فطری حیوانات و دام ... به اهداف خود دست می یابد . انواع تدابیر ( ساختمانی ) الف ) حفاری در درون صخره ها ,سنگ وخاک رس (بدون استفاده از مصالح ساختمانی). ب ) حفاری در زمین رمل و خاک با چسبندگی کم (با استفاده ازمواد ومصالح ساختمانی) . ج ) حفاری در درون خاک با استفاده از مکمل ها ( آهک , ویبره , مخلوط و...). د) حریم حفاظتی و تنقیه قنات : لازم به ذکر است با توجه به طول کوره قنوات ایران (مسیر حرکت آب از مادر چاه تا هرنج ) معمولاً از روش های موصوف استفاده می شود . در هر نوع خاک , عملیات خاکی درمیله آسان تر از کوره است . ضمنا میله قنات برشی از ساختار عمودی و کوره برشی افقی از وضعیت و کیفیت فرم خاک مستقر در منطقه را به آگاهی مقنی میرساند . این نوع شناختها رهنمودهای لازم را جهت تداوم عملیات اجرایی در اختیار تیم حفاری قرار می دهد .   1- حفاری درون انواع خاک (با ابزارهای مکمل) 1-1- خرد نمودن صخره: اگر در هنگام حفر قنات مقنی به صخره برخورد نماید و اگر ضخامت صخره زیاد باشد آن را دور می زند و اگر نه , با قلم و چکش اقدام به خرد کردن آن و بیرون آوردن سنگ می نماید , (1- ص 52) و (2-ص 226) منوط بر آن که این عملیات باعث جابجایی و مخدوش نمودن خاک های اطراف سنگ نگردد , وگرنه باید  با ساخت پایه های سنگی , اقدام به مهار نمودن سنگ نمود ( 3- ص80 ) . جهت کاستن از سختی سنگ , روی آن را با چوب و نفت آتش می افروزند .(3- ص 79 , 80) 2-1- دفن سنگ : در جوار سنگ حفره ای حفر نموده و خاک آن را  به بیرون انتقال داده و سنگ را جا به جا نموده و اصطلاحا سنگ در درون خاک دفن می گردد .(1) 3-1-  قنات در خاک های رس : بعضی از انواع خاک با از دست دادن رطوبت متعارف خود در اثر همجاری با هوا که به دلیل حفر کوره قنات ایجاد شده هوازدگی و فرسایش پیدا می کند . جهت رفع این معضل ( فقط در حالت خشکه کار به وجود میآید) کار توسط مقنی طوری برنامه ریزی میگردد که پس از جا به جایی خاک ، آب درکوره جریان داشته تا رطوبت 4-1-  ساخت آبشار : مادر چاه قنات تابع آبهای ساکن در زیرِ زمین بوده و تقریباً ثابت است پس موقعیت مظهر قنات روشن می شود . نوع خاک , محل بهره برداری از آب , مسیر مشکل  ساز و غیر امن و سیل گیر , آلودگی ناشی از فاضلاب , املاح مضر , .... تاثیر خود را بر این امر دارد . گاهی با در نظر گرفتن مسائل مختلف ، جا بجایی مظهر قنات انجام می پذیرد , که می توان با بکارگیری مواد و مصالح لازم ، آبشارهایی در کوره قنات بوجود آورد  و یا اگر ارتفاع شکستگی زیاد باشد اقدام به احداث آسیاب نمود . آسیاب اشکذر ( یکی از کهن ترین آسیاب های ایران ) در عمق چهارده متر زیر زمین در درون خاک دژ (چلو) حفر شده است. (5) ضمناً همواره سعی شده تاسیسات درون زمین در خاک دژ ساخته شود . ( مانند کوره های قنات , شوادان ها , سرداب ها , آسیاب ها و .... ) از اختلاف بوجود آمده درقنات همت آباد انرژی لازم بدست آمده است . تاریخ ساخت آن احتمالاً با تاریخ احداث قنات همت آباد برابر است (  لایه معماری موجود صفوی است )   2- عملیات حفاری درخاکهای بسیارنرم وبدون چسبندگی بابکارگیری مصالح پیش ساخته . 1-2- حفاری در خاک رمل : خاک رمل هیچ گونه چسبندگی ندارد و به آسانی جابه جا می شود .احداث میله در درون آن بدون بکارگیری ابزار ویژه غیر ممکن است . یکی از روش ها , نصب قالب چوبی دردرون خاک ، در هنگام حفر ، بشمار می رود . در این روش ، از قالب چوبی برای حفر میله در خاک رمل استفاده می شود که ابعاد آن بزرگ تر از شانه انسان و ارتفاع آن حدود بیست و پنج سانتی متر است که بر روی زمین رمل قرار داده می شود . قالب در درون خاک رمل قرار می گیرد و سپس خاک رمل درون قالب تخلیه می شود . آنگاه قالب رویین بر روی قالب زیرین تثبیت شده و تا رسیدن به خاک مقاوم این کار ادامه می یابد این قالب ها با بستن روزن های ورودی خاک رمل باعث جلوگیری از ریختن بدنه ی میله می شوند  و سپس حفاری به صورت معمول ادامه می یابد . ( 3- ص 81)       2-2- استحکام بخشی و تثبیت کوره قنات در خاک با چسبندگی بسیار کم در یک محدوده بسیار کوچک . اگر احداث و حفر نقب در خاک یا شن کم استقامت باشد باید آن قسمت را از دو طرف با آجر و سنگ محکم کنند و به این وسیله نقبی بنا کنند که دهانش در قسمت پایین سه وجب ، وسط دو وجب و بالا یک وجب باشد ( 3- ص 83) و یا به زبان دگر پس از حفر کوره در دو طرف آن با آجرهای آب انباری به صورت رگی لاریز ( لاریز با آجر و سنگ قواره اجرا می شود حتی به صورت خشکه و در فرم های غیر قرینه و غیر هندسی هم توان ایستایی دارد . آجر رویین کمتر از یک چهارم طول آجر پیش می آید ، در مواقع مورد نیاز ، حداکثر تا 4/1 طول آجر پیش می آید ) جداره کوره به نحو دلخواه مقنی تنگ شده و پشت آن را با شفته گلی با کمی آهک محکم می نمایند. سپس آجر به صورت در پوش برروی آن مستقر و عمل شفته ریزی به پایان می رسد . 3-2-  سنگ لاشه : مقنی دسترسی بسیار آسانی در بیابان به سنگ دارد و بصورت طبیعی ( 6-ص12) و با حداقل کار سنگ لاشه را در کوره یا میله بکار می گیرد .    (6- ص 38) 4-2-  حفاری در میان ریگ ناپیوسته و یا گل شولاتی : ( 7) (بدون چسبندگی ) حفاری در این نوع خاک بسیار مشکل وگاه غیر ممکن است در اکثر موارد نفعش با خرجش برابر نیست , پس اگر احداث این نوع قنات بسیار ضروری و سودمند باشد , در صورت امکان باید آنرا روباز بسازند که پایین رفتن و کارکردن در آن ممکن باشد. ( 3-ص82) اگر ارتفاع خاک زیاد باشد از قالب های چوبیِ مربع استفاده می شود . بایدطول شولات زیاد نباشد تا به صرفه نزدیک باشد ، قالب های چوبی تدریجاً پوسیده میشوند , لذا بهتر است از کول استفاده شود و اگر خاک اجازه نصب کول را ندهد با وسایل مختلف مثل ترکه چوب و ... جلوی ریزش را گرفته تا کول نصب شود . ( 3- ص 82)   3- تولید مواد مصالح و پیش ساخته بکار رفته شده درقنوات عبارتند از : کول (3-ص82) , تنبوشه (8) , آهک , مصالح درزگیری . 1-3- کول : انتخاب نوع کول تابعی از مواد , مصالح و تکنیک بوم آور , نحوه اتصال , تعداد قطعات مورد نیاز , منطقه و محل بکار گیر و شیوه اجراء است .   مصالح بکارگرفته شده در کول عموماً سفالی بوده و بصورت آهنی , چوبی و سنگی نیز دیده شده است . 1-1-3- کول سفالی : در ساخت کول سفالی از خاک رس بدون شن استفاده می شود ( اگر در خاک شن وجود داشته باشد با شستن خاک شن را از آن جدا می کنیم ) گل رس را به صورت فیتیله ( 10 ص 137 تا 140) روی هم قرار داده , ضمن آبمال نمودن , سطح آن هموار می گردد . پس از خشک شدن در برابر آفتاب ( اگر کول خام ترک برداشت مقداری کاه یا پهن اسب به ماده اولیه آن می افزاییم ) در کوره کول پزی تبدیل به سفال می گردد . اگر سفال از خاک رس خوب نباشد می شکند و خرد می شود و در هم می ریزد با دوام ترین سفال ها آنهایی هستند که اصلش از خاک رس بدون ریگ باشد , خاکی را که شن با آن مخلوط شده باشد , باید شن هایش را بوسیله آب ازآن جدا کنند . ( 3- ص89). 2-1-3- کول آهنی : کول آهنی (11) را که بسیار منحصر به فرد است ، در قنات فردوس قم برای جلوگیری از شولات , بکار برده بودند , و چند پشته قنات که از زیر رودخانه می گذشت با کول های آهنی بسته شده بودند . در ابراهیم آباد به علت تخریب مکرر کوره قنات سه بار روستا جابجا شده است . (4) 3-1-3- کول سنگی (5)   4-1-3- کول چوبی(12 – ص 70) :کول چوبی که از الوار تبری چوب مازو ساخته شده که شکل مثلثی دارد و احتمالاً قاعده زیرین باعث گیردار شدن دو ساق آن میشود و کار کفراژ انجام شده و در پشت آن شفته آهک ریخته می شود . در بستر رودخانه در قسمت هایی که ریگ زیاد باشد , منبع آب افزون می شود . اگر برای آن مخل ها تنبوشه فراخ و به یک اندازه تهیه کنند و آنها را در چاههای کم عمق به جای قالبهای چوبی بکار برند به صرفه تر است و مقنی از بکار بردن آجر برای محکم کردن دیواره آن بی نیاز می شود , زیرا چوب می پوسد . اگر خاک اجازه نصب کول را ندهد , با وسایل مختلف مانند ترکه چوب و بوته خار جلوی ریزش گرفته می شود تا کول نصب گردد . (3- ص 83) 5-1-3- کول اصفهانی بر مبنای الکرجی : مقنی های اصفهانی تنبوشه هایی (کول ها) بکار می برند . که قطر بزرگ آن پنج  وجب و قطر کوچک آن سه وجب یعنی به اندازه نقب است (3- ص 83) . 6-1-3- کول با فرم (بادامی) : دارای طول حدود یک متر و عرض نیم متر و پهنای بیست الی بیست و پنج سانتیمتر  و ضخامت سه الی پنج سانتیمتر . (13- ص273 و 14 ص70) 7-1-3- کول تخم مرغی که  به هر دو صورت سر و ته بکار گرفته می شود . (4) 8-1-3- کول شبه بیضی دو تکه احتمالا برای اجرای آسان آن و با شرایط بسیار تنگ بکار گرفته می شود . (4) 9-1-3- کول سه تکه که فقط مقنیان شهر ری از آن  یاد نموده اند . ( 4) 10-1-3- طوقه ها و کول های منفذ دار که در مادر چاه و کوره های آبدار نصب شده ، که با ایجاد سوراخهایی ، ورود آب را به داخل  میله آسان می سازد . (3-ص157)   2-3- تنبوشه تنبوشه که به صورت آبراهه بکار می رود به هیچ وجه  اجازه دخول و ا خروج آب به محیط اطراف خود نمی دهد . تنبوشه باید راست و از گل شیرین بدون شن و خوب پخته باشد , طول تنبوشه باید چهار برابر قطرِ سرِ فراخ آن باشد و ضخامت سفال سر تنگ باید کمتر از سر فراخ باشد هر چه بلندتر باشد نشانه آن است که چسبندگی خاک بیشتر و دوامش افزونتر است هنگام نصب  باید حدود دو انگشت در داخل سرگشاد جای گیرد . ( 3- 88) مواد و مصالح تشکیل دهنده تنبوشه خاک رس ( نحوه انتخاب گل کول ) است . با مرغوبیت بیشتر و با چرخ سفالگری به شکل نیمه مخروط و یا شبه استوانه به ابعاد مختلف ساخته می شود . ( 10 – ص 39 ) تنبوشه ها در سه اندازه ی موش رو ، گربه رو و شغال رو ساخته می شود . ( 15- ص 39 ) اگر داخل تنبوشه را پیش از نصب با پیه مذاب یا روغن رومالی کنند دوام تنبوشه بیشتر خواهد بود ( 3- ص 89 ) . موقع پخت سفال اگر بر روی آن نمک طعام پاشیده شود لعاب بیرنگی روی آنرا می پوشاند .     3-3- تهیه آهک آهک بر دو نوع است : آهک هوابند , آهک آب بند ( 14 – ص 100 تا 102 ) . 1-3-3- آهک آب بند ، که  از خاکستر حاصل از سوخت کوره آهک پزی روی دیوار کوره آهک پس از نرم کردن  بدست می آید و کبود رنگ است . آهک کبود : آهکی که با مقدار کمتر از وزن خود از خاکستر کوره آهک پزی در می آمیزند . البته پیش از مخلوط کردن ، باید خاکستر را ، با تخماق آهنینی نرم بکوبند . ( 3- ص 91 ) 2-3-3-  نحوه تولید شیره آهک الف ) سنگ آهک , پخته شده ( جبه ) آهک , با ارتفاع 25 سانتی متر را روی کف حوض پهن می نماییم . ب ) به آهک آب اضافه کرده تا حدود 20 سانتی متر روی آهک را آب بپوشاند . ج ) بیست و چهار ساعت آهک را به حال خود رها می سازیم تا آهک کاملاً به شکل خمیر در آید . د ) توسط پاروی بلند که به شکل T ساخته شده است ، آهک آب بسته شده کاملاً بهم زده می شود تا شیره آهک بدست آید . ه ) کشوی فلزی بالا کشیده  شده , دوغاب آهک از دریچه مشبک عبور می کند . و شیره آهک خالص بدون زائده در حوض دوم که گود تر از حوض نخست می باشد سرازیر شده و آماده مصرف می گردد (15 – ص 39 ) (15 – ص 92 تا 105 ) 3-3-3- ساروج (16 و 17 ص 2147): 40 درصد آهک خالص ، 40 درصد ماسه بادی 20 ، درصد خاکستر با مقداری گل نی ( لویی , گل جگن ) مواد کاملاً  مخلوط شده و الک می گردد مخلوط به صورت آخوره درآمده به آن آب اضافه شده به مدت 48 ساعت رها می گردد . سپس با چوب دوباره ورز داده می شود . در بعضی شهرستانهای ایران خاک رس به مقدار 5 درصد بجای بخشی از ماسه بادی به مجموعه اضافه می گردد که باعث لُز و چسبندگی بهتر ملات می شود ، وجود موی بز و یا گوساله باعث پیوند مواد متشکله می گردد .          ( 15 – ص137) .   4-3-  خمیر آهکی برای اتصال تنبوشه ها : سنگ آهک را در حد اعتدال می پزند با اندکی آب آنرا شکفته کرده  و سپس آهک کشته را با غربال ریز جدا کرده ، آنگاه با هر دوازده من یک من روغن می ریزند ، البته روغن زیتون بهتر است پس از آن آهک خمیر شده را در هاون سنگی بزرگی قرار داده  و آنرا با دسته چوبی آهسته کوبیده و اندک اندک روغن بر آن بیافزایند ، پس از آماده شدن خمیر  بلافاصله آنرا به کار می برند تا خشک و فاسد نگردد هر چه روغن آهک بیشتر باشد   دوام آهک افزونتر است . (3- ص 90) اگر به آبی که می خواهند  آهک را با آن بکشند ، اندکی سرکه بیافزایند بر دوام آهک افزوده می شود اگر آهک را  با آب نکشند , بلکه آن را بکوبند و غربال کنند و با روغن خمیر کنند و بلافاصله بکار ببرند از آن بهتر است و برای گرفتن درز و شکافِ ظرف مناسب تر خواهد بود . زنگ آهن ساییده و بیخته با آهک و سفیده تخم مرغ که بصورت خمیر درآمده باشد برای بستن سوراخ و شکاف برکه و آبگیرها و حوضها ، بسیار نیکو است . (3-ص90)   5-3-  اجزا ء تنبوشه اگر خاک آبکش بوده و یا در هنگامی که آب به سطح زمین می رسد احتمال آلودگی آن می رود از تنبوشه استفاده می کنند . نحوه اتصال و اجزاء تنبوشه ، محل استقرار تنبوشه طوری حفر شود که اگر کف آن را با نخی تراز بگیرند هیچگونه پستی و بلندی در آن دیده نشود و در جریانات آب طبیعی باشد . سرِتنگ تنبوشه را  باید با آهک اندود کنند ، سپس آن را در جوف سرِگشادِ تنبوشه ی قبلی جای دهند و محل اتصال را با همان خمیر آهکی محکم کنند و هر صد ذراع در داخل تنبوشه هواکشی تعبیه کنند تا از تراکم باد و هوا و در هم شکستن تنبوشه جلوگیری شود . پس از سه روز یا بیشتر به آرامی در آن آب می اندازیند سپس جوانب و اطراف آن را با گل رس پُر می کنند تا آنکه قسمتهای زیرینش خالی نباشد . (3-ص 89) اگر مجرای آب سست و آبکش باشد کف جوی را با آجر بزرگ و آهک کبود فرش    می کنند , علاوه بر این آجر فرش در کف جوی باید میان ساروج کاملاً استوار شده باشد و دو طرف نهر با آجر ساروج محکم شود . ( 3 – ص 90) ممکن است هنگام عملیات ساختمانی یکی از تنبوشه ها سوراخ شود که همواره به وسیله متخصصینی وصله می شود ، که به روشهای مختلف انجام می گردد , خارج و جدا نمودن قسمتهای آسیب دیده تنبوشه ی شکسته از خط لوله و انتخاب و تراش قطعه سفالی به همان فرم و تحدبِ کمی بزرگتر و فرستادن آن در داخل بخش شکسته بوسیله نخ ابریشمی  و مهار کردن آن ودرزگیری و همسطح کردن آن با ملات درز گیر. (18)   6-3- ویبره نمودن طریق دیگر این است که کف جوی را به اندازه یک ذرع یا کمتر گود کنند و خاک آن را بیرون آورند و جایش گل رس بریزند آن گاه با تخماق آهنی بکوبند تا به سطح اول برسد دو طرف نهر را نیز به وسیله همین گل به اندازه ارتفاع آب به صورت مورب ( پخدار ) بالا بیاورند . اگر در خاک مقداری سنگ و ماسه نرم مخلوط کنند بشرط آن که آب را از این خاک قطع نکنند تا رطوبت اصلیش باقی بماند و محکم بکوبند بر استحکام جوی افزوده   می شود . ( 3- ص 911) اما اگر خاک رس را ، در حالی که رطوبت اصلی در آن باقی است برگزینند با همان وزن آهک مرده و همان اندازه ماسه مخلوط کنند و در کف جوی بریزند و با تخماق بکوبند و روی آن آب جاری سازند ، آن محل با گذشت زمان مانند سنگ می شود ، پیشینیان گفته اند چارپایان را در کف جوی رها کنید تا آنجا را لگد کوب کنند . ( 3 – ص 92 )   7-3- مرور زمان گاهی گل و لای کف کاریز به سنگ تبدیل می شود  و چنان سخت می گردد که کار برای مقنیان دشوار است ، اما در مورد زمینهای سست ، در بسیاری موارد آنرا را با تخته سنگ فرش می کنند و خلل و فرج آن را با خاک رس پر می کنند . (3- ص92) 4- حریم قنات میله و کوره قنات نسبت به نوع و عمق خاک و ... دارای حریم های شرعی و عرفی و قانونی هستند که در این بحث نمی گنجد . اگر شخصی بخواهد در حریم چاهِ مالک اول چاهی حفر کند یا آنکه چیز دیگری بوجود آورد , صاحب چاه می تواند مانع کار او شود (3-ص68) در این مقاله تمهیداتی که با مواد مصالح ساختمانی و خاک جهت حفاظت از میله ها روی خاک انجام می گیرد مورد بحث است .   1-4- پشته خاک پشته خاک که حاصل از حفر قنات در دور تا دور میله می باشد مانعی جهت ورود حیوان و سیلاب بوجود می آورند ، در روش دیگری برای حفاظت میله چاه های قنات این است که آنها را با کول یا آجر و سنگ ، طوقه چینی نموده و در پشت آن خاکریز احداث می کنند . 2-4- ساخت برج در شرایطی که از میان رودخانه سیلابی بگذرد با آجر برج های می ساختند که ضمن حفاظت قنات  از ورود اجسام خارجی نیز جلوگیری به عمل می آورد . ( 19 – شکل 77)         3-4- مسدود نمودن سر میله در فصل زمستان دهانه چاه ها را با آجر  و تخته سنگ مسدود  می کنند , اگر این وسایل بدست نیامد ,  باید بر دهانه چاه تاق زد . 4-4- حفاظت انسانی میله ها در برابر سیل در فصولی از سال که احتمال جاری شدن سیل وجود دارد مردانی مأموریت می یابند تا در مناطقی که در معرض تهدید سیلاب است اقامت نمایند تا در صورت سرازیر شدن سیل از کوهستان با بیل و وسایل دیگری که در اختیار دارند مسیر آن را منحرف نموده و آنرا در مصبی که طی سال ها به نحو طبیعی ایجاد کرده است، قرار دهند. ( 9 – ص 139) 5-4- تنقیه (تزریق آب در محدوده قنات) قنات بخش بسیار کمی از آب های جاری بر روی سطح کره زمین که در محدوده خود می باشد دریافت می کند . اگر در حریم قنات اقدام به تنقیه آب بیشتری شود قنات آب دهی بیشتر دارد. اگر در مسیل های اطراف قنات اقدام به احداث آبگیرهایی از سنگ و شن و کاشت گیاه و یا بندهای کوچک و شبه نهرهایی (کنتروفارو: شیارهایی کاملاً عمود بر شیب زمین) شود، ضمن کم کردن سرعت سیل و آماده نمودن زمین جهت جذب بیشتر آب و نگهداشتن زمان بیشتری آب بر روی زمین (آب گور) موجبات پر آبی قنات را در فصل خشکی فراهم می سازد. (14- ص 161) پانوشت ها 1- The word Islam by Bernard Lewi Teames And Hudson London 1967 2- قنات  قاضی شرف چون به سنگ و کمر رسید حدادان را بر سر کاریز برد , ساعت کلنگ ها را جهت مقنیان به آتش کاری نمود و چنان اهتمام می شد که در شب ها  نیز کارگران پوست می پوشیدند و کار می کردند تا کمر گذشت . حماسه کویر، باستانی پاریزی، امیر کبیر، تهران 1357. 3- استخراج آب های پنهانی ابوبکر محمدبن الحسن الکرجی ( قرن پنجم هجری) ترجمه حسین خدیوجم، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، کمیسیون ملی یونسکو در ایران 1377، چاپ دوم 4- گزارش شفاهی آقای دکتر صفی نژاد. 5- گزارش شفاهی آقای دکتر ایرج افشار آبان ماه 1378. 6- جزوه آب ص 38 دانشگاه شهید بهشتی دانشکده معماری و شهر سازی گروه مرمت. 7- دیواره های سنگی نشریه شماره 90 تحقیقات و معماری های فنی سازمان برنامه و بودجه اسفند1362. 8- فرهنگ معین 9- تنبوشه لوله سفالین یا سمنتی کوتاهی است در زیر خاک در میان دیوار کار گزارند تا آب عبور کند. 10- بربخ بر وزن برزخ آمده است امروز در نقاط مختلف ایران به غیر از تنبوشه , کول , (نا) , ملو . گلو هم گویند نا ( اصطلاح جنوب شرقی ایران برای کول در کرمان ) سفر نامه اشمیت، ترجمه نبی زاده، نشر گستره، تهران 1369. 11- صنایع دستی کهن ایران هانس ولف، ترجمه سیروس ابراهیم زاده، تهران 1372، انتشارات آموزش انقلاب اسلامی، ص 137 تا 140. 12- در قنات فردوس قم (( برای جلوگیری از شولات , کول اهنی بکار برده بودند و چند پسته قنات که از یر رودخانه می گذشت به کول های آهنی بسته شده بود )). حماسه کویر . 13- گزارش کار علمی جعفر بای (توابع گنبد قابوس)، استاد راهنما دکتر صفی نژاد. 14- طالب آباد، جواد صفی نژاد، انتشارات مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران 1353. 15- آب و فن آبیاری در ایران باستان، عنایت الله رضا و دیگران، انتشارات وزارت آب و برق 1353 16- معماری ایران، مصالح شناسی ص 39. مصالح ساختمان احد ناشر بی جا مهر ماه 59 ص 92 تا 105 . 17- لغت نامه دهخدا ساروج , سارو , شاروق , آهک خاکستر آمیخته 18- شاهنامه چاپ بروخیم ص 2147  یکی خانه ای از پخته خشت            یا ساروج رده بسان بهشت 19- گزارش شفاهی آقای دکتر یحیی ذکاء. 20- مجموعه آثار معماری سنتی ایران سازمان جغرافیای کشور تهران 1353 شکل 77.